Archiwum
Typy rewersów ortów bydgoskich Zygmunta III Wazy. Analiza odmian typu II
Dariusz Pączkowski
Na rewersach ortów bydgoskich umieszczony jest herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jego centralne miejsce zajmuje czteropolowa tarcza z dwoma godłami, ukoronowanym Orłem i Pogonią, zwróconych w prawą stronę i rozmieszczonych naprzemiennie w czterech polach. W polu sercowym na tle skosów umieszczony jest Snopek, herb rodowy Wazów. Nad herbem Rzeczypospolitej umieszczona jest korona rangowa. Jest to korona zamknięta, początkowo czterokabłąkowa, w późniejszym okresie emisji ortów występuje także jako korona dwukabłąkowa. Obie odmiany zwieńczone są globem z osadzonym na nim krzyżem. Po bokach herbu Rzeczypospolitej umieszczone są symetrycznie labry (względem pionowej osi herbu), rozdzielone w osi poziomej datą emisji monet. Natomiast poniżej herbu umieszczony jest znak podskarbiego wielkiego koronnego w postaci jego herbu. W okresie emisji ortów bydgoskich w latach 1620-1624 urząd podskarbiego piastował Mikołaj Daniłowicz, posługujący się herbem Sas jako znakiem rodowym. I taki herb widnieje w tarczy na rewersie ortów koronnych. Uzupełniniem wizerunku rewersu jest druga część tytulatury królewskiej umieszczonej w otoku i oddzielonej od herbu Rzeczypospolitej pojedynczą obwódką (ryc. 1).
Rycina 1. Struktura rewersu orta bydgoskiego zawierającego herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów
W mennicy bydgoskiej w latach 1620-1624 w okresie bicia ortów stosowano cztery typy rewersów, różniących się sposobem zapełnienia przestrzeni po bokach tarczy herbu Rzeczypospolitej. W 1620 roku po bokach tarczy herbu umieszczano inicjały zarządcy mennicy, Jakoba Jacobsona van Emden w postaci liter II-VE (Typ I). W tym samym roku wprowadzono do zdobienia herbu Rzeczypospolitej dwie duże czteroramienne rozety, przez które przechodzą wici roślinne, zwinięte na obu końcach w spiralę (Typ II). W 1621 przez dość krótki okres na rewersach umieszczano po bokach tarczy tylko rozdzieloną datę emisji (Typ III). Równocześnie z typem III na rewersach zaczęły się pojawiać ozdoby zwane labrami, symetrycznie rozmieszczone względem obu osi tarczy herbowej (Typ IV). Ten typ rewersu był następnie powszechnie używany przy biciu ortów do końca ich emisji w 1624 roku (ryc. 2).
Rycina 2. Typy rewersów występujące na ortach bydgoskich Zygmunta III Wazy
Typ II rewersu występuje w czterech odmianach (ryc. 3). Wszystkie te odmiany powstały w 1620 roku, ale tylko dwie z nich (odmiana A i B) były użyte do wybicia ortów w tym samym roku. Dwie pozostałe odmiany (C i B) zostały wykorzystane na początku 1621 roku po przebiciu ostatniej cyfry daty z 0 na 1. Cechą wspólną tych odmian są dwie duże czteroramienne rozety z rozwidlonymi zakończeniami ramion umieszczone po bokach tarczy herbu, przez które przechodzą zwijające się na końcach wici roślinne. Górne wici zawsze skręcają się w kierunku tarczy, dolne na zewnątrz tarczy (ryc. 3).
Rycina 3. Odmiany typu II rewersu występujące na ortach bydgoskich Zygmunta III Wazy w latach 1620-1621
Odmiana A rewersu typu II była użyta tylko raz do wybicia orta. Występuje na monecie znajdującej się w MN w Warszawie (NPO28081) i pochodzi ze zbioru Potockiego (6444). W tej odmianie korona rangowa jako jedyna, wypełniona jest w przestrzeni jej kopuły drobnymi punktami (jest to tzw. czepiec w rzeczywistej koronie). Cechą charakterystyczną tej odmiany są dodane dwa punkty umieszczone powyżej każdego górnego zakończenia wici roślinnej, pojedyncze punkty umieszczone poniżej każdego dolnego zakończenia wici oraz drobne owale połączone z rozetami (ryc. 4).
Rycina 4. Odmiana A rewersu typu II orta bydgoskiego w połączeniu z portretem króla typu II
Odmiana B rewersu typu II była użyta dwukrotnie w tym samym 1620 roku. Pierwszy raz do wybicia orta znajdującego się w zbiorze MN w Krakowie (VII-P-11918) pochodzącego ze zbioru Hutten-Czapskiego. Drugi raz stempel rewersu był wykorzystany do wybicia egzemplarza orta z innym portretem króla, znajdującego się obecnie w MN w Warszawie. W tej odmianie korony rangowej czepiec jest siatkowy. Cechą tego rewersu jest brak punktów przy zakończeniach wici roślinnych. Zamiast nich umieszczono w części środkowej wici, tuż poniżej rozety pojedyncze owale (ryc. 5).
Rycina 5. Odmiana B rewersu typu II orta bydgoskiego w połączeniu z portretem króla typu I (lewy wizerunek) i typu II (prawy wizerunek)
Odmiana C rewersu typu II przygotowana w 1620 roku została wykorzystana dopiero w 1621 roku po przebiciu ostatniej cyfry daty. Występuje na orcie, którego brak jest w zbiorach MN w Warszawie i Krakowie. Nie znane są połączenia tego rewersu z innymi awersami. Korona rangowa wypełniona jest czepcem siatkowym. Obie wici roślinne pozbawione są dodatkowych punktów (ryc. 6).
Rycina 6. Odmiana C rewersu typu II orta bydgoskiego w połączeniu z portretem króla typu II
Odmiana D rewersu typu II także była przygotowana w 1620 roku, ale do jej użycia doszło dopiero w 1621 roku. Występuje w połączeniach z trzema awersami. Pierwszy ort (górny wizerunek) nie występuje w zbiorach państwowych. Ort drugi (lewy wizerunek) w znajdują się w zbiorach MN w Warszawie (NPO139571), a ort trzeci (prawy wizerunek) także w zbiorach MN w Warszawie (NPO132922) oraz MN w Krakowie (VII-P-11919). Korona rangowa jest nadal z siatkowym czepcem. Obie wici roślinne poza dwoma punktami w górnej części mają pojedyncze owale umieszczone pomiędzy rozetą a cyframi daty emisji. W dolnej części wici rozmieszczono po kilka punktów, jeden pod drugim (ryc. 7).
Rycina 7 Odmiana D rewersu typu II orta bydgoskiego w połączeniu z portretem króla typu II i III (prawy wizerunek)
Korony rangowe rewersów możemy zaliczyć to tego samego typu z czterema kabłąkami pokrytymi klejnotami, trzech trójramiennych rozetach osadzonych - dwie na fleuronach, jedna pod globem. Całość oparta jest na obręczy z 7, 8 lub 9 klejnotami. Klejnoty w koronach z 1620 roku są rozdzielone sztyftami, podczas gdy te z przebita datą na 1621 już nie.
Inną cecha wspólną rewersów typu II jest kształt tarczy herbowej Sas, podskarbiego koronnego (ryc. 8). Głowica tarczy składa się z dwóch łuków zwiniętych w miejscu styku na zewnątrz. Główny dekster i sinister tarczy posiadają także zawinięcia. Herb Wazów Snopek na wszystkich rewersach widoczny jest ze skosami, przedstawionymi jako trzy linie tła tarczy, przechodzące od góry z lewej strony do dołu po prawej stronie tarczy. Jednorodna jest na wszystkich rewersach także cześć tytulatury królewskiej SAM LIV NEC SE – GOT VAN Q HRI R.
Rycina 8. Kształt tarczy herbu Sas podskarbiego wielkiego koronnego Mikołaja Daniłowicza
Wizerunki na awersach jakie łączone były z rewersami typu II zaliczane są do trzech typów portretu (I-III). Pomimo bardzo zbliżonego przedstawienia wizerunku monarchy, różnią się jednak one wieloma detalami takimi jak, kształtem i rodzajem korony królewskiej, sposobem wykończenia szarfy i kokardy oraz rodzajem skrzydełka zbroi.
Uwaga. Użycie zdjęć tych samych awersów jest zamierzone, aby czytelnik mógł się zorientować, że ten sam awers był połączony z kilkoma rewersami typu II.
