Archiwum
Szelągi gdańskie z 1573 roku – początki prasy walcowej w Rzeczypospolitej
Grzegosz Broniszewski
Wstęp
Ostatnie lata panowania Zygmunta Augusta były okresem szczególnym zarówno dla Państwa , jak i dla jego działalności menniczej. Wobec planów ujednolicenia stopy menniczej oraz typów monet Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, zadeklarowanych w akcie unii lubelskiej i przyjętych 1 czerwca 1569 roku, działalność mennic została czasowo wstrzymana. Szczegóły przyszłej unifikacji monetarnej miały zostać określone w aktach wykonawczych, jednak prace nad nimi przebiegały powoli i przez kolejne lata nie udało się wdrożyć odpowiednich rozwiązań. Pomimo administracyjnego zawieszenia działalności menniczej gospodarka nadal potrzebowała drobnej monety obiegowej. Już 10 kwietnia 1570 roku król Zygmunt August wyraził zgodę, aby mincerz Johann Boleman zrealizował wcześniejszy kontrakt dotyczący emisji dwudenarów litewskich. Umowa obejmowała dokończenie produkcji zakontraktowanych wcześniej monet w mennicy wileńskiej. Na przepisy wykonawcze nie czekali również mincerze Albrechta Fryderyka. W mennicy królewieckiej wykorzystano nowoczesną prasę walcową skonstruowaną przez Hansa Stippela, co umożliwiło emisję denarów odznaczających się znakomitą jakością wykonania. Wprowadzenie techniki walcowej stanowiło istotny przełom technologiczny w mennictwie Europy Środkowo-Wschodniej. Doskonała jakość monet produkowanych przy użyciu prasy walcowej nie uszła uwadze dworu królewskiego. Mincmistrz mennicy królewieckiej Jan (Hans, Johan) Goebel wraz z bratem Kasprem Goeblem oraz konstruktorem pruskiej prasy menniczej Hansem Stippelem zaproponowali królowi wdrożenie tej technologii również w mennicach pozostających pod bezpośrednią kontrolą monarchy. W tym celu zademonstrowano Zygmuntowi Augustowi zasadę działania urządzenia, uzyskując aprobatę monarchy oraz przywilej eksploatacji prasy na terenie całej Rzeczypospolitej. Choć decyzje zapadły jeszcze za życia króla, stosowny dokument podpisano dopiero 13 kwietnia 1578 roku. Akt ten sygnował już Stefan Batory.
Mennica gdańska i emisja z 1573 roku
W 1573 roku, po niemal piętnastoletniej przerwie, ponownie uruchomiono mennicę gdańską. Zakład wyemitował denary i szelągi produkowane przy użyciu prasy walcowej.
Monety, których emisję zaakceptował król mimo postanowień unii lubelskiej, nie pozostawały w bezpośredniej sprzeczności z jej zapisami. Były to bowiem emisje przeznaczone przede wszystkim na rynek lokalny. Dwudenary litewskie poprzez swoją symbolikę odnosiły się wyłącznie do Wielkiego Księstwa Litewskiego i osoby monarchy. Analogicznie denary pruskie, obok monogramu Albrechta Fryderyka, zawierały jedynie orła z literą „S” na piersi, symbolizującą lenną zależność Prus od Rzeczypospolitej. Z kolei denary gdańskie przedstawiały herb miasta oraz orła trzymającego miecz nad głową. Treści tych monet uzupełniały jedynie daty emisji.
Rycina 1. Szeląg gdański z 1573 roku (fot. Marciniak)
Inaczej wyglądała sytuacja w przypadku szelągów gdańskich (Ryc. 1). Ich ikonografia w czasach Zygmunta Augusta została ukształtowana emisjami z lat 1549–1552 i poprzez legendy odnosiła się do państwa jako Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W świetle zapisów unii lubelskiej taka treść mogła pozostawać w sprzeczności z ideą wspólnego, ujednoliconego systemu monetarnego, którego do momentu ponownego uruchomienia mennicy nadal nie udało się wdrożyć. Być może właśnie ten problem stał się przyczyną zmian w legendach nowych emisji. Legenda awersu, zamiast wcześniejszej formuły „SIGIS·AVG·REX·POLO·M·D·L”, odnoszącej się również do Wielkiego Księstwa Litewskiego, przybrała formę „SIGIS·DEI·GRA·REX·POLONI”. W praktyce ograniczało to symboliczny zasięg emisji wyłącznie do Korony. Jednocześnie skrócenie imienia królewskiego do formy „SIGIS” powodowało, że awers monety stawał się pod względem ikonograficznym bardzo podobny do gdańskich szelągów Zygmunta Starego emitowanych ponad ćwierć wieku wcześniej (Ryc. 2).
Rycina 2. Porównanie szelągów gdańskich z 1546 i 1573 roku (for. archiwum WCN)
Kontrowersje wokół emisji
Geneza oraz znaczenie opisanych zmian od lat budzą dyskusje wśród badaczy i kolekcjonerów. Dodatkowe kontrowersje wywołuje sama data emisji, czyniąca z omawianych monet potencjalnie emisję pośmiertną Zygmunta Augusta. Nie wszyscy badacze akceptują jednak taką interpretację. Problematyce tej uwagę poświęcił między innymi Dariusz Marzęta na swoim blogu numizmatycznym:
- https://blognumizmatyczny.pl/2019/02/01/gdanskie-szelagi-zygmunta-augusta-z-imieniem-sigis-na-awersie
Temat był również szeroko dyskutowany na forum TPZN:
- http://forum.tpzn.pl/index.php/topic,11454.0.html
Technologia produkcji
Szelągi gdańskie z datą 1573 wytłoczono przy użyciu prasy walcowej. Technologia ta umożliwiała produkcję dużej liczby monet w stosunkowo krótkim czasie, ograniczając jednocześnie zużycie stali potrzebnej do wykonywania tradycyjnych stempli menniczych stosowanych w metodzie młotowej. Wałki mennicze, na które nanoszono rysunki stempli, charakteryzowały się większą trwałością, a produkowane przy ich użyciu monety odznaczały się wysoką jakością artystyczną i znaczną powtarzalnością stylistyczną. Produkcja monet z wykorzystaniem prasy walcowej wymagała jednak znacznych nakładów początkowych. Kosztowny był zarówno zakup lub dzierżawa samego urządzenia, jak i wykonanie pracochłonnych walców menniczych oraz przeszkolenie obsługi. Wydatki te zwracały się dopiero przy odpowiednio dużej skali produkcji oraz względnej bezawaryjności urządzeń.
Problem rzadkości emisji
Monety gdańskie z 1573 roku należą obecnie do numizmatów wyjątkowo rzadkich. Nie musi to jednak oznaczać niewielkiej skali produkcji. Możliwe, że znaczna część emisji została wycofana z obiegu już po wprowadzeniu monet na rynek. Przyczyny takiego działania mogły być różnorodne i wynikać zarówno z postanowień unii lubelskiej, jak i ze śmierci monarchy czy niejednoznacznego zapisu imienia królewskiego na awersie. Podobne przypadki wycofywania monet z obiegu znane są również z późniejszego okresu. Dotyczy to między innymi gdańskich monet oblężniczych z 1577 roku oraz malborskich szelągów i groszy z lat 1613–1614. Monety te, mimo że początkowo pojawiały się licznie na rynku miast pruskich i wywoływały protesty Gdańska, obecnie należą do emisji bardzo cenionych ze względu na swoją rzadkość.
Analiza wariantów stemplowych
Odpowiedzi dotyczących rzeczywistej wielkości emisji można poszukiwać poprzez analizę stempli zachowanych egzemplarzy. Szczegółowe badanie niuansów występujących na obu stronach monet mogłoby pozwolić na określenie liczby stempli naniesionych na wałki mennicze, liczby wykorzystanych walców, zmian ustawienia walców względem siebie, a także stopnia zużycia i napraw stempli w trakcie produkcji. Niestety niewielka liczba zachowanych egzemplarzy uniemożliwia obecnie przeprowadzenie w pełni miarodajnej analizy. Na potrzeby niniejszego opracowania zebrano fotografie siedemnastu szelągów gdańskich z datą 1573, pochodzące z archiwów Onebid oraz innych ogólnodostępnych źródeł. Wśród analizowanych monet wyodrębniono stemple pięciu unikalnych awersów i sześciu rewersów, tworzących łącznie siedem wariantów stemplowych. Dwa spośród awersów łączą się z dwoma różnymi rewersami, co dowodzi, że przynajmniej raz doszło do zmiany ustawienia walców menniczych względem siebie. Tylko taka sytuacja mogła prowadzić do powstania więcej niż jednego wariantu dla każdego ze stempli (Ryc. 3).
Rycina 3. Warianty stemplowe wyodrębnione w trakcie analizy
Choć zgromadzony materiał badawczy nie pozwala jeszcze na określenie rzeczywistej liczby stempli wypuncowanych na wałkach menniczych, sam fakt zmiany ustawień walców względem siebie generujący kolejną partię wariantów stemplowych, występujących tylko szczątkowo w badanym materiale, pozwala przypuszczać, że całość produkcji była większa, niż wskazywałaby liczba zachowanych egzemplarzy. Może to przemawiać za hipotezą o późniejszym wycofaniu monet z rynku, co stanowiłoby główną przyczynę ich współczesnej rzadkości.
Podsumowanie
Szelągi gdańskie z 1573 roku należą do najbardziej zagadkowych i pożądanych monet okresu schyłku panowania Jagiellonów. W symboliczny sposób zamykają epokę Zygmunta Augusta oraz całej dynastii, poprzedzając burzliwy okres wolnych elekcji. Jednocześnie emisja ta wyznacza początek działalności braci Goebelów w mennictwie Rzeczypospolitej. Wprowadzenie prasy walcowej zapoczątkowało nowy etap rozwoju technologicznego polskiego mennictwa. W kolejnych dekadach urządzenia tego typu wykorzystywano między innymi w Gdańsku, Olkuszu, Malborku i Krakowie, a także poza granicami państwa. Dla samego Gdańska lata siedemdziesiąte XVI wieku stały się początkiem okresu głębokich napięć politycznych związanych z elekcją Stefana Batorego. W nadchodzących wydarzeniach znaczącą rolę odegrał również Kasper Goebel, którego działalność na trwałe wpisała się w historię miasta i mennictwa Rzeczypospolitej.
Literatura
M. Gumowski: Mennica gdańska, Gdańsk 1990
M. Gumowski : Mennica bydgoska, Toruń 1955
A. Kuźmin : Organizacja mennic i techniki mennicze w Polsce w XVI i XVII w., Warszawa 2003
W. Kostrzębski : Błędne drogi w zbieraniu numizmatów polskich, Kraków 1896
D. Marzęta : Gdańskie szelągi Zygmunta Augusta z imieniem „SIGIS” na awersie
G. Broniszewski : Analiza stemplowa szelągów malborskich z lat 1592-1601
Forum TPZN : http://forum.tpzn.pl/index.php/topic,11454.0.html
