Dariusz Pączkowski

 

W początkowym okresie emisji ortów bydgoskich w 1621 roku wybito pewną liczbę monet o odmiennym cechach heraldycznych na rewersie. Znanych jest obecnie siedem różnych awersów, na których rewersach powyżej i poniżej rozdzielonej daty emisji 16-21 brak jest charakterystycznych ozdób, zwanych labrami (ryc. 1).

 

Rycina 1. Awersy ortów bydgoskich Zygmunta III Wazy z 1621 roku, których rewersy są pozbawione labrów

 

Awersy ortów ułożone są chronologicznie w miarę jak po połączeniu ich z rewersami opuszczały mennicę jako gotowe monety. Sześć z nich mają wspólną cechę w tytulaturze. Imię króla Zygmunta IIII zapisane jest w postaci SIGI. Na ostatnim awersie imię króla jest zapisywane skrótem SIGIS, co świadczy, że awersy powstał w późniejszym okresie 1621 roku. Wizerunki króla na tych awersach zaliczane są do różnych typów portretu ze względu na ich cechy. Wizerunek nr I. to typ II portretu ze względu rodzaj korony (dwukabłąkowa), szarfy i kształtu kokardy (połączone dwie wstążki, z których jedna zakończona jest frędzelkami oraz duży węzeł). Do typu II portretu należy zaliczyć awers II, III, IV, V i VI. Cechą charakterystyczną i wspólna dla nich jest korona (czterokabłąkowa z małymi rozetami na fleuronach), szarfa przedstawiona jako równoległe pasy materii udrapowane liniowo, kokarda z rozdzielonymi wstążkami zakończonymi niekiedy perełkowymi łańcuszkami oraz bardzo małym węzłem. Uzupełnieniem cech tego typu portretu jest inaczej przedstawione skrzydełko zbroi, w postaci dwóch lub trzech wygiętych linii, zdobionych podobnie jak we wcześniejszych portretach typu II różnego rodzaju rozetami. Awers VII to typ III portretu posiadający zbliżone cechy korony i szarfy do typu poprzedniego, ale mający inaczej przedstawioną kokardę. Obie wstążki są połączone i zakończone perełkowym łańcuszkiem lub małymi frędzelkami.

Przedstawiłem tylko trzy istotne cechy portretu króla Zygmunta III celem łatwiejszego ich rozróżnienia. W uzupełnieniu chciałbym zwrócić uwagę, że liternictwo na omawianych awersach wyszło spod ręki jednego rytownika.

 

Zagadnieniem które powinno wnieść nowe informacje dotyczące pracy mennicy bydgoskiej będzie określenie liczby połączeń stemplowych awersów z rewersami. Na rycinie 2 przedstawione są tylko połączenia z rewersami bez labrów. Liczba wszystkich znanych obecnie połączeń awers-rewers (z labrami i bez labrów) wygląda następująco: I – 3 rewersy, II – 16 rewersów, III – 21 rewersów, IV – 3 rewersy, V i VI – po 1 rewersie, VII – 5 rewersów. Jak widać, tylko awers II posiada znaczną liczbę połączeń z rewersami bez labrów (8 szt.), wszystkie pozostałe stanowią wyłącznie pojedyncze połączenia. Analiza rewersów pod kątem ich identyczności wskazuje, że rewers II.E był użyty jeszcze dwukrotnie, raz w połączeniu z awersem IV jako IV.A oraz z awersem VII jako VII.A. Awers II.C był także połączony z awersem III.A. Wynika z tej analizy, że stemple w trakcie wybijania ortów były mieszane i cykl bicia jeden monety nie kończył się w jednym dniu. Stemple były zapewne przechowywane przez wardajna pod zamknięciem i kolejnego dnia pracy wydawane na stanowiska do bicia monet. Dotyczy to tylko rewersów, ponieważ awersy były na stałe zamocowane w drewnianym pniu (pomieszczenie, których były zgromadzone też chyba było zamknięte).

 

 

 

Rycina 2. Połączenia stemplowe awers-rewers bez labrów dla znanych ortów bydgoskich Zygmunta III Wazy 

 

Rewersy bez labrów posiadają szereg cech wspólnych do których zaliczyć należy między innymi rodzaj korony, fragment tytulatury królewskiej NEC SE, rodzaj tarczy herbowej podskarbiego koronnego. Każda korona na rewersie posiada trójramienna rozetę występującą w trzech różnych wariantach. Poniżej globu na koronie umieszczona jest taka sama rozeta, ale obrócona o 180 stopni. Korony różnią się natomiast ilością segmentów w obręczy i rodzajem znaków umieszczonych w tych segmentach. Najczęściej są to także trójramienne rozety w niektórych obręczach rozdzielone kulami. Fragment tytulatury królewskiej NEC SE zapisany jest ze znakami interpunkcyjnymi na pięć różnych sposobów NEC:SE:, NEC:SE, NEC SE:, NEC SE oraz NEC:S:E. Ten ostatni jest zapisany błędnie, gdyż litery SE stanowią skrót od wyrazu SVECORUM. Wszystkie tarcze herbowe herbu Sas są ozdobne z charakterystycznymi wygięciami w obu górnych fragmentach tarczy oraz wywiniętym na zewnątrz zakończeniem górnym tarczy. Herb Snopek na wszystkich rewersach jest przedstawiony bez skosów, ale Orły w pierwszym i czwartym polu tarczy herbowej nadal mają korony na głowie.

 

Wszystkie orty z rewersami bez labrów należy zaliczyć do rzadkich (R5-R6) lub bardzo rzadkich (R7-R8). Ich występowanie na rynku antykwarycznym jest sporadyczne i dotyczy tylko kilku odmian. Poniżej przedstawiono zestawienie ilości znanych pas stempli tych ortów w zasobach muzealnych, zbiorach prywatnych, w obrocie antykwarycznym znanych autorowi.

I.A (2 egz. zbiory prywatne, 4 notowania), I.B (2 egz. zbiory prywatne, 4 notowania), II.A (MNW NPO132699, MNW NPO132715-Potocki 6500, 3 egz. zbiory prywatne, 4 notowania), II.B (2 egz. zbiory prywatne, 2 notowania), II.C (1 egz. zbiór prywatny, 2 notowania), II.D (MNW NPO139545, 1 egz. zbiór prywatny, 1 notowanie), II.E (2 egz. zbiory prywatne), II.F (3 notowania), II.G (1 egz. zbiór prywatny, 1 notowanie), II.H (1 notowanie), III.A (NMW NPO132711-Potocki 6499, 2 notowania), IV.A (1 egz. zbiór prywatny, 2 notowania), V.A (1 notowanie), VI.A (1 egz. zbiór prywatny, 1 notowanie), VII.A (4 notowania)

 

Rycina 3. Ort bydgoski bez labrów Zygmunta III Wazy z podwójną datą emisji

 

W Muzeum Narodowym w Krakowie, w zbiorze Czapskiego znajduje się egzemplarz orta Zygmunta III Wazy z mennicy bydgoskiej, na którego rewersie także jest brak labrów (ryc. 3). Ort posiada podwójną datę 16-21 (prawdopodobnie, gdyż cyfra jest zniekształcona) pod którą znacznie mniejszymi cyframi podana jest data 16-2? Ostatnia cyfra jest zupełnie nieczytelna. Shatalin, w swoim katalogu podaje, że jest to 1620 rok, ale mnie podanie takiej daty wydaje się nieprawidłowe. Głównym zapisem daty jest linia górna (1621), a linia dolna, o ile jest to korekta daty, umieszczona jest pod nią (162?), czyli powstała później, po ewentualnym prrzygotowaniu stempla w 1621 roku. Podanie daty wcześniejszej w tym przypadku jest nielogiczne.