Dukaty gdańskie Zygmunta III Wazy z 1610 roku - znaki mennicze i analiza portretowa

 

Norbert Grendel

 

Przełom XVI i XVII wieku (1599-1601) w działalności mennicy gdańskiej to stopniowe zmniejszanie emisji dukatów aż do całkowitego ich zaniechania na kolejne siedem lat. W 1609 roku pojawia się nowy nominał - ort, mający w tym czasie, wartość 1/4 talara. W tym samym roku zostaje wznowione także bicie dukatów, których wyemitowano niewielką liczbę. Są to monety z wizerunkiem króla Zygmunta III Wazy. W latach 1610-12 następuje zwiększenie produkcji obu typów monet, co przekłada się na różnorodność wizerunkową wśród złotych monet. Wydawałoby się, że tak popularne wśród numizmatyków i kolekcjonerów zbieranie monet mennicy gdańskiej zostało już bardzo dokładnie przebadane pod kątem ilości odmian portretu królewskiego, sposobu przedstawienia herbu miejskiego i wyjaśnienia znaków menniczych występujących na rewersach tych monet.  Zagadnieniem emisji monet gdańskich Zygmunta III Wazy zajmowali się tacy autorzy jak Vossberg, Bahrfeldt, Gumowski czy ostatnio Dutkowski. W ich opracowaniach pojawiają się szczegółowe informacje o emisjach monet gdańskich, w tym dukatów, ale brakuje w nich dokładnej i pełnej analizy wizerunkowej i heraldycznej znanych odmian. Żaden z tych autorów nie zajmował się zagadnieniem odmian stemplowych dukatów i różnic między nimi oraz ponownym wykorzystaniem ich stempli przygotowanych jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku. Oba te zagadnienia stanowią podstawę pogłębienia wiedzy o technologii menniczej, w tym ile razy dany stempel był używany i w jakich połączeniach występował.

 

Zanim przejdziemy do omówienia emisji dukatów z 1610 roku, należy przedstawić podstawowe informacje na temat samej mennicy. W pierwszym okresie działalności w czasach Zygmunta III Wazy (1588-1601) mennica gdańska była pod zarządem Dietharda Brandesa, który oznaczał monety rodowym herbem - ręka trzymająca sztylet. Do 1589 roku probierzem w mennicy był Filip Kluwer (Philipp Clüver), który najprawdopodobniej wszedł do spółki z Brandesem i zaczął znaczyć monety monogramem PK, umieszczając go w polu rewersu, powyżej herbu miejskiego. Brandes pochodzący z patrycjatu gdańskiego, jako zarządca mennicy zajmujący wyższe stanowisko, umieszczał swój herb  na otoku, w centralnym miejscu. Kiedy umiera w 1603 roku, mennica trafia pod zarząd Kluwera, który od początku tej nowej funkcji zaczyna sygnować monety własnym rodowym herbem - łapą niedźwiedzia. W niedługim czasie śmierć dosięga Filipa Kluwera, który zostaje pochowany 24 marca 1610. Od tego momentu kolejnym zarządcą mennicy zostaje jego syn Daniel, aż do swojej śmierci 2 marca 1618. Dotychczas w literaturze występował prosty podział. Dukaty z monogramem PK przypisuje się do Filipa, a monety z łapą niedźwiedzia do Daniela. Czy jest to prawidłowa interpretacja? Moim zdaniem nie, ponieważ trzeba wziąć pod uwagę dukata z 1609 czy też orty. Gdyby rzeczywiście herb łapa niedźwiedzia oznaczał tylko Daniela, to w tym przypadku należałoby uznać, że zarządzał mennicą już w 1609 roku, a potem zarząd wrócił do jego ojca i od 1610 roku ponownie na czele mennicy stał Daniel. Byłoby to mocno dziwne. Po śmierci Brandesa, Filip Kluwer jako nowy zarządca mennicy nakazał umieszczanie swojego herbu rodowego w miejscu jakie dotychczas zajmował herb jego poprzednika. Następnie jego syn Daniel używający tego samego herbu, umieszcza go w tym samym miejscu - na otoku. Powstaje więc pytanie, kto umieszczał na niektórych dukatach z 1610 monogram PK? Po prostu, w pierwszej fazie emisji na początku 1610 roku, zostały wykorzystane stare stemple, na których tek znak już występował.

 

Wizerunki Zygmunta III Wazy na dukatach gdańskich z 1610 roku możemy podzielić na trzy odmiany portretu (Ryc. 1). Każda z tych odmian połączona jest z rewersami o różnych kształtach tarczy herbu miejskiego, kierunkach patrzenia obu lwów i kształtach zakończonia ich ogonów.

 

 

Rycina 1. Odmiany portretu Zygmunta III Wazy na dukatach gdańskich z 1610 roku

 

 

Odmiana I

Jest to portret króla używany w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku, na którym monarcha zwrócony jest w prawo, na głowie ma wielokabłąkową, zamkniętą koronę pokrytą klejnotami. Na portrecie widoczny jest także folgowy obojczyk zbroi z maszkaronem lwa przykrywającym naramiennik. Szyję króla zdobi plisowany kołnierz. Różnica pomiędzy wizerunkiem z 1610 roku i tymi z lat dziewięćdziesiątych dotyczy detali korony. 

Odmiana II

Jest to ukoronowany portret króla zwrócony w prawo, w koronie zamkniętej o czterech kabłąkach pokrytych klejnotami. Na lilii umieszczony jest trójlistek. Tak jak w odmianie I, widoczny jest folgowy obojczyk zbroi oraz fragment naramiennika z zaznaczonym skrzydełkiem. Naramiennik ozdobiony jest kokardą z dwoma wstążkami. Szyję króla okala kołnierz, z którego widoczny jest fragment plis, a na całej jego długości rurkowane zakończenia.

Odmiana III

Jest to ten sam portret jaki widoczny jest w odmianie II o zmienionych następujących elementach: kabłąki w koronie spina rozetowy krzyż, przestrzeń korony wypełniona jest czepcem (zakreskowana). Na szyi króla widoczne są tylko rurkowe zakończenia plis.

 

Interesuje nas tylko odmiana I (Dutkowski, nr 84-90), w której pojawiają się dwie legendy o różnym zapisie skrótu SVE (SV i SVE). Obie odmiany napisowe różnią się dodatkowo wykończeniem korony. Odmiana napisu SV na lilii ma umieszczoną czteroramienną dużą rozetę a na fleuronach grona, podczas gdy w odmianie SVE na fleuronach są widoczne trójlistki, a na lilii mniejsza rozeta z czterema ramionami (Ryc. 2).

Wariant A (SV) - tym stemplem wybito nie tylko dukaty 1610 (nr. 84, 85, 86, 90), ale też część monet z 1597, 1598 i wszystkie z 1609 roku.

Wariant B (SVE) - stempel użyty w 1610 (nr. 87, 88, 89) oraz monety z 1597, 1598, 1599 i 1601 roku.

 

 

Rycina 2. Dwa warianty napisowe tej samej odmiany I portretu Zygmunta III Wazy na dukatach gdańskich

 

Obie odmiany napisowe A i B w kolejnych wariantach stemplowych różnią się dodatkowo następującymi cechami:

 

 

Korzystanie z tych samych stempli przez kilka lat sugeruje, że roczna produkcja nie była duża.
 

W przypadku rewersu mamy do czynienia z większą różnorodnością elementów heraldycznych. Zmianie ulega kształt kartusza herbowego, kształt korony w herbie, przedstawienie lwów. Na potrzeby tego tekstu, analizie zostały poddane tylko rewersy z monogramem PK, Które można podzielić na trzy odmiany połączone z awersem A (Ryc. 3).

 

 

Rycina 3. Odmiany rewersów połączonych z awersem A dukatów gdańskich Zygmunta III Wazy z 1610 roku

 

 

 

 

 

 

 

Rycina 4. Graficzna przedstawienie tarcz herbowych herbu Gdańska na dukatach Zygmunta III Wazy z 1610 roku

(rycinę wykonał Micron Unipin)

 

 

Powyższe krótkie opracowanie jest pierwszą próbą zmierzenia się z zagadnieniem ponownego użycia wcześniej przygotowanych stempli oraz porusza ważne zagadnienie różnic w odmianach wizerunkowych króla na dukatach gdańskich.