Do kogo należy znak - ręka z mieczem, występujący na monetach gdańskich końca XVI i początku XVII wieku?

 

Norbert Grendel

 

Od początku panowania Zygmunta III Wazy na rewersach licznych dukatów gdańskich z lat 1588-1601 pojawia się znak ręka ze sztyletem. Znak ten umieszczony jest także na rewersie donatywy z wizerunkiem Stefana Batorego, oraz na rewersie trojaka gdańskiego (ryc. 1).

 

Rycina 1a. Przykładowe dukaty gdańskie Zygmunta III Wazy na rewersach których widoczny jest znak - ręka z mieczem

 

Rycina 1b. Dukat i trojak z 1592 roku do wybicia których użyto tego samego stempla awersu.

Na rewersach obu monet widoczy jest znak - ręka z mieczem

 

 

W okresie panowania Zygmunta III Wazy zarząd nad mennicą gdańską sprawowało kilka osób. Większość autorów zajmujących się dziejami tej mennicy wymienia chronologicznie Philippa Clüvera, następnie jego syna lub kuzyna Daniela Clüvera (w zależności od autora opracowania), który zarząd nad mennicą przejął w 1610 roku. W 1618 roku stanowisko zarządcy mennicy obejmuje Stenzel Bermann. Dzierżawcą mennicy zostaje w 1623 roku Jacob Jacobson van Emden. 

 

Nazwisko Philippa Clüvera pojawia się po raz pierwszy w dokumentach menniczych w 1582 roku w czasie panowania Stefana Batorego. W czasie panowania tego króla działalność mennicy należy podzielić na dwa okresy, pierwszy to burzliwy czas oblężenia miasta przez wojska koronne. W jego trakcie mennica biła monety bez zgody króla, umieszczając na awersie wizerunek Chrystusa. Nie mogło być inaczej, jeżeli Rada Miasta sprzeciwiała się uznaniu Batorego za króla Polski. Drugi etap to czas pojednania i zgody, w którym mennica emitowała różne nominały monet już z wizerunkiem władcy. Jesienią 1578 roku Rada Miasta zezwoliła na uruchomienie mennicy Janowi i Kacprowi Goebel. Jak wspomniano, w roku 1582 wśród pracowników mennicy pojawia się nazwisko Clüvera, który zajmuje stanowisko probierza (wardajna). Funkcję tę Philipp Clüver pełni do maja 1589 roku. Na dukatach Batorego z tego okresu widoczny jest tylko jeden znak – pierścień, przynależny do Gaspara Goebla, który w tym okresie pełnił funkcję zarządcy mennicy (ryc. 2).

 

 

Rycina 2. Dutak Stefana Batorego z 1586 roku ze ze znakiem Gaspara Goebla - pierścieniem na otoku rewrsu

 

W tym miejscu warto przywołać krótki życiorys Philippa Clüvera. Był synem kupca gdańskiego Leonarda Clüvera, urodził się w 1548 roku w Gdańsku i tutaj został pochowany 24 marca 1610 roku. Miał brata Simona (zachował się jego portret), który był znanym uczonym. Do naszych czasów zachowały się książki z jego biblioteki. Na uwagę zasługuje herb rodowy, którym posługiwali się wszyscy członkowie rodu, przedstawiony na superekslibrisie jednej z ksiąg, widoczny także na rycinach z portretami członków rodziny Cluverów (ryc. 3). Tym herbem jest łapa niedźwiedzia przedstawiona w tarczy (ryc. 4). Ten znak pojawia się na monetach gdańskich od 1609 do 1618 roku.

Rycina 3. Portret brata Philippa Cluvera - Simona Cluvera, książka z jego biblioteki oraz portert syna Philippa - znanego geografa ze znakiem rodowym łapą niedźwiedzia

 

 

 

Rycina 4. Znak rodowy Cluverów - łapa niedźwiedzia pochodzący z XVI wiecznego herbarza

 

Dotychczas literatura tematu nie wyjaśnia dlaczego Philipp Clüver na monetach gdańskich używał monogramu PK, zamiast znaku rodowego - łapy niedźwiedziej. Większość niemieckich autorów opracowujących dzieje mennicy gdańskiej (Vossberg, Bahrfeldt, Kahane), przypisało Philipowi Clüverowi drugi znak widoczny na monetach gdańskich z lat 1588-1601, czyli rękę ze sztyletem. Ta mylna atrybucja skutkowała, że Gumowski, a za nim także Dutkowski bezkrytycznie przyjęli, że Philipp Clüver umieszczał na monetach dwa znaki, rękę ze sztyletem oraz litery PK. W 1588 roku mennica gdańska wypuszcza dukaty gdańskie, na rewersie których jedynym znakiem jest ręka trzymająca sztylet. Monogram PK zaczyna współtowarzyszyć temu znakowi dopiero od drugiej odmiany dukatów z 1588 roku z odmiennym portretem króla Zygmunta III Wazy. Oba znaki występują na dukatach wszystkich kolejnych emisji do 1601 roku włącznie. Pojawienie się liter PK na rewersach drugiej odmiany, było zapewne związane z przesunięciem daty emisji do otoku (jak było za Batorego), a wolne miejsce zostalo zapełnione znakiem PK wardajna Cluvera, przypuszczalnie po wyrażeniu na to zgodny przez zarządcę mennicy, którym był od 1588 roku Diethard Brandes sprawujący nadzór nad mennicą gdańską w imieniu Rady Miejskiej.

 

Kim był zatem Diethard Brandes? Pochodził z patrycjuszowskiej, znanej rodziny gdańskiej. Urodzil się w 1551, a zmarł w 1603 roku. Jego ojcem był Johann Brandes, który przez szereg lat był burmistrzem Gdańska. Rodzina Brandesów za swoj znak rodowy przyjeła rękę wychodzącą ze złotej korony i trzymającą sztylet ostrzem w dół na czerwonym tle. Taki znak figuruje na epitafium Johanna Brandesa i jego małżonki Dorothei w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (ryc. 5). Tem sam znak pojawia się także w sztambuchu Heinricha Schrottera z 1582 roku, któremu towarzyszy wpis Dietharda (ryc. 6). Ten sam herb figuruje także w herbarzu patrycjatu gdańskiego.

 

 

 

Staje się teraz jasne, że ręka ze sztyletem widoczna na monetach gdańskich z lat 1588-1601 jest znakiem rodowym Dietharda Brandesa, który pełnił funkcję zarządcy (mincmistrza) mennicy gdańskiej, stojąc w herarchii służbowej wyżej od zajmującego pozycję wardajna Philippa Cluvera. Stąd też znak Brandesa znajduje się na otoku jako osoby nadzorującej działalność mennicy, zaś monogram PK Cluvera znalazł swoje miejsce w polu rewersu. Znak Brandesa pojawia się poraz ostatni na dukacie z 1601 roku. Brandes umiera w 1603 roku.

 

Ilustracje są pobrane z domen publicznych m.in. OneBid